Về Đồng Nai nghe câu chuyện Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh kinh lược vùng đất Nam Bộ, ghé thăm Di tích Đền thờ và Mộ Nguyễn Hữu Cảnh tọa lạc tại ấp Nhị Hòa, xã Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa, Tỉnh Đồng Nai.
Xã Hiệp Hòa - vùng đất gắn liền với tên tuổi của vị Khai quốc công thần Nguyễn Hữu Cảnh cùng với sự hình thành và phát triển của vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai được biết đến với tên gọi Cù Lao phố lịch sử - một trung tâm thương mại và giao dịch vào bậc nhất của Nam Bộ cách đây 300 năm về trước. Vùng đất đã được nhà thơ Xuân Sách miêu tả rất duyên dáng qua 4 câu thơ:
“Phải giận hờn mà sông chia hai ngả
Đi chưa xa thương nhớ lại chung dòng
Rồi để lại hòn cù lao yên ả
Nằm xoải dài giữa hai cánh tay sông”
Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh (Còn gọi là Đình Bình Kính) thuộc địa phận xã Hiệp Hòa (Cù lao Phố) - bienhoa.gov.vn
Đồng Nai là vùng đất được người Việt vào khai khẩn đầu thế kỷ XVII. Năm 1679, Tổng binh Trần Thượng Xuyên không chịu quy phục nhà Thanh đem hơn 3.000 quân và 50 chiếc thuyền cùng gia quyến đến xin trú ngụ tại đất Đại Việt, được chúa Nguyễn Phúc Tần chấp nhận cho vào đất Đông Phố khẩn hoang. Đến Cù lao phố, ông thấy dải đất này có ưu thế cho việc phát triển nông nghiệp lại thuận tiện giao thông thủy bộ rất thuận lợi cho việc buôn bán, vì vậy ông đã lập ra thương cảng Cù lao phố - một đệ nhất thương cảng ở miền Nam- thường xuyên có nhiều tàu ngoại quốc lui tới buôn bán và trao đổi hàng hoá…. Có thể nói thời kỳ này là thời kỳ hưng thịnh nhất trong lĩnh vực thương nghiệp Cù Lao phố từ trước tới nay.
Năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu cữ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược phía Nam đã đánh dấu 1 cột mốc quan trọng trong lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất Cù Lao Phố (Biên Hòa - Đồng Nai) nói riêng và vùng đất phương Nam nói chung. Với việc thiết lập bộ máy hành chính đầu tiên ở đất Đồng Nai và Sài Gòn, đưa vùng đất này trở thành lãnh thổ chính thức của nước Việt, vị “Khai quốc công thần” Nguyễn Hữu Cảnh đã gắn liền tên tuổi của mình với vùng đất này, đưa 2 miền Nam Bắc về cùng một cội nguồn dân tộc, như nhà thơ Huỳnh Văn Nghệ đã viết:
“Ai về Bắc ta theo với
Thăm lại non sông giống Lạc Hồng
Từ độ mang gươm đi mở cõi
Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long”
Nguyễn Hữu Cảnh sinh năm 1650 (Canh Dần) tại xã Chương Tín, huyện Phong Lộc, Tỉnh Quảng Bình, là người thông minh, học giỏi, có tài thao lược, không những có biệt tài về quân sự mà còn là người có đầu óc tổ chức hành chánh giỏi. Ông là con thứ ba của Chiêu vũ hầu Nguyễn Hữu Dật, quê ở Gia Miêu, huyện Tống Sơn, Tỉnh Thanh Hóa. Thưở thiếu thời ông theo cha phục vụ trong quân ngũ, tham gia và chỉ huy nhiều trận đánh, lập nhiều công lớn, được phong đến bậc Cai cơ, là một trong những tướng tài của nhà Nguyễn, được chúa Nguyễn Phúc Chu tin dùng.
Năm 1698 (Mậu Dần) Nguyễn Hữu Cảnh được chúa Nguyễn Phúc Chu cử vào kinh lược vùng đất Đồng Nai – Nam bộ. Khi vào đến vùng đất Cù Lao Phố, Nguyễn Hữu Cảnh đặt bản doanh tại đây và cùng các quan chức dưới quyền lập bộ máy hành chính, xác định biên cương, lãnh thổ, lập thành làng, xã, thôn xóm, quy định các thứ thuế đinh điền và chỉ đạo phát triển kinh tế ở vùng đất mới. Ông đặt Nam Bộ làm phủ Gia Định, lấy xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long, đặt dinh Trấn Biên; lấy xứ Sài Gòn làm huyện Tân Bình, đặt dinh Phiên Trấn. Đối với người Hoa, ông cho nhập hộ tịch và chia thành hai nhóm: xã Thanh Hà tại Đông Phố thuộc Trấn Biên và xã Minh Hương tại Gia Định thuộc Phiên Trấn. Từ đây lưu dân người Việt được chính thức thành lập tại đất Đồng Nai- Gia Định, chấm dứt giai đoạn lưu dân tự phát, tự quản và bị khép vào luật pháp.
Song song với việc xây dựng hệ thống chính quyền mới. Nguyễn Hữu Cảnh cho chiêu mộ dân có vật lực ở xứ Quảng Nam, Quảng Ngãi cho dời vào đây khai khẩn đất hoang, lập làng mạc trù phú. Theo Trịnh Hoài Đức thì nhờ có Nguyễn Hữu Cảnh mà “đất đai mở rộng hơn ngàn dặm, dân số có thêm bốn vạn hộ”. Ngoài ra, Nguyễn Hữu Cảnh còn cho đem đến mỗi dinh một lực lượng quân sự tinh nhuệ để bảo vệ chủ quyền của lưu dân người Việt.
Dù thời gian chuyến kinh lược ngắn nhưng Nguyễn Hữu Cảnh đã thực hiện những công việc quan trọng và có ý nghĩa đối với công việc khai khẩn toàn vùng Nam bộ, tạo nền tảng cho việc phát triển vùng đất Đồng Nai về sau.
Cuối năm 1698, ông trở về Bình Khương (Khánh Hòa), công việc kinh lược vùng đất mới phía Nam cơ bản đã hoàn thành. Đồng Nai trở thành một địa phận hành chính và chính thức có tên trên bản đồ quốc gia Đại Việt.
Tháng 7 năm 1699 (Kỷ Mão), Nguyễn Hữu Cảnh được cử đi dẹp loạn ở vùng biên cương miền Tây Nam Bộ do vua Nặc Thu của Chân Lạp chống lại chúa Nguyễn. Sau khi dẹp loạn xong, trên đường trở về Ông bị bệnh nặng và qua đời tại Rạch Gầm (tức ngã ba sông Tiền nay thuộc huyện Châu Thành, Tỉnh Tiền Giang) vào ngày 16 tháng 5 năm 1700, hưởng thọ 50 tuổi.
Thượng đẳng thần Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh (st)
Trên đường đưa linh cữu ông về Thuận Hóa (Quảng Bình), quan tài ông đã tạm dừng vài ngày tại cù lao Phố, nơi ông đặt bản doanh trước đó, người dân Biên Hòa trân trọng công lao của ông và để tỏ lòng biết ơn đã xây ngôi huyền mộ vọng tưởng ông, cải đình Bình Hoành thành Bình Kính thờ ông với lòng ngưỡng vọng sâu sắc, tôn thờ ông như vị thành hoàng đầy hiển linh, luôn giúp cho xứ sở bình an, thịnh vượng.
Năm 1991, Di tích lịch sử “Đền thờ và mộ Nguyễn Hữu Cảnh” đã được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia.
Năm 1998 Nhà bia trong khuôn viên di tích được xây dựng trong dịp lễ kỷ niệm 300 năm (1698 - 1998) hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai. Đây là một công trình văn hóa, tưởng nhớ công đức của bậc tiền nhân đã có công khai phá, xây dựng và truyền thống anh dũng của quân dân Đồng Nai trong công cuộc bảo vệ và xây dựng vùng đất này. Kỷ niệm 310 năm hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai, tượng đức ông Nguyễn Hữu Cảnh cũng được xây dựng đặt trước nhà bia với lòng tôn khinh sâu sắc của nhân dân Đồng Nai.
Hằng năm, tại đền, người dân địa phương tổ chức lễ tế vào các ngày 16 - 5 và 11 – 11 (âm lịch), cầu cho quốc thái dân an và tưởng nhớ công lao của bậc tiền nhân có công mở mang vùng đất phương Nam của Tổ Quốc.
Di tích Đền thờ và Mộ Nguyễn Hữu Cảnh là di tích lịch sử danh nhân có giá trị trong đời sống tinh thần của người dân vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai. Là nơi ghi nhớ công ơn đối với vị Khai quốc công thần của xứ sở, giáo dục tư tưởng để thế hệ trẻ tương lai hướng về nguồn cội, giữ gìn và phát huy truyền thống đạo lý tốt đẹp ngàn đời của người Việt Nam tưởng nhớ công ơn của cha ông đi trước. Nơi đây đã trở thành địa điểm sinh hoạt văn hóa lành mạnh, thu hút sự quan tâm của nhiều tầng lớp nhân dân đến sinh hoạt, vui chơi và tham quan.
LÊ HƯƠNG