Nguyễn Hữu Cảnh (1650-1700), là 1 tướng lĩnh tài ba, một nhà quản lý hành chính xuất sắc; người mở nước về phía Nam và cũng là người có công xây dựng nền móng cho Sài Gòn.
Nguyễn Hữu Cảnh sinh năm Canh Dần (1650) tại vùng đất nay thuộc xã Chương Tín, Huyện Phong Lộc, tỉnh Quảng Bình. Theo các nhà nghiên cứu thì tổ tiên của Nguyễn Hữu Cảnh là Đinh quốc công Nguyễn Bặc -1 vị tướng tài ba xuất sắc của vua Đinh Tiên Hoàng; ông cũng là cháu mấy đời của nhà chính trị đại tài của nước ta - Nguyễn Trãi. Cha ông là Chiêu Vũ Hầu Nguyễn Hữu Đạt - người đã đóng góp nhiều công sức cho chúa Nguyễn trong cuộc đối đầu với chúa Trịnh.
Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh.
Lớn lên trong thời kỳ Trịnh Nguyễn phân tranh, Nguyễn Hữu Cảnh chuyên tâm luyện võ nghệ để có thể theo cha đi chinh chiến. Tuy còn trẻ tuổi nhưng ông đã lập được nhiều chiến công và đã được chúc Nguyễn Phúc Tần phong chức cai cơ (một chức quan võ thuộc bậc cao) vào lúc tuổi đôi mươi.
Năm 1681 cha mất, ông cùng anh ruột là Nguyễn Hữu Hào nối nghiệp cha. Trong công việc và trong quan hệ xử thế, Nguyễn Hữu Cảnh rất cẩn trọng nên được lòng mọi người.
Đầu xuân Mậu Dần (1698), chúa Nguyễn Phúc Chu cử Nguyễn Hữu Cảnh làm thống suất vào Nam kinh lược và thiết lập bộ công quyền, đặt nền pháp trị và xác định cương thổ quốc gia.
Theo đường biển, quân của ông Nguyễn Hữu Cảnh đi ngược dòng Đồng Nai đến cù lao Phố (một cảng sầm uất nhất miền Nam bấy giờ). Sau đó, ông Nguyễn Hữu Cảnh thanh tra vùng đất Sài Gòn và đặt hai đơn vị hành chính đầu tiên tại Nam bộ là huyện Phước Long với dinh Trấn Biên là thủ phủ (Biên Hòa ngày nay) và huyện Tân Bình với dinh Phiên Trấn là thủ phủ (TP.HCM ngày nay), dưới quyền của phủ Gia Định (Phủ Gia Định ngày đó là gồm từ Bình Thuận, Sài Gòn, Đồng Nai, Nhà Bè đến Long An. Khi đó địa bàn Đồng Nai Gia Định được nới rộng thêm ra hàng ngàn dặm vuông, các chủng dân được quy tụ dựng thành chòm xóm. Dân số có đến 40000 hộ). Theo Trịnh Hoài Đức trong “Gia Định thành thông chí" thì “đất đai mở rộng hơn ngàn dặm, dân số có thêm bốn vạn hộ". Ông Nguyễn Hữu Cảnh đặt các bộ phận trông coi mọi việc như ký lục (trông coi về hành chính, thuế khóa), lưu thủ (trông coi về quân sự) và cai bộ (trông coi về tư pháp). Giúp việc cho các quan là các xá ty và một số đơn vị vũ trang. Đối với người Hoa, ông Nguyễn Hữu Cảnh tập hợp họ thành những tổ chức hành chính riêng như xã Thanh Hà (Trấn Biên), xã Minh Hương (Phiên Trấn). Ông cho chiêu mộ nhân dân đi khẩn hoang lập ấp. Đại Nam liệt truyện (tiền biên quyển 1) ghi rõ Nguyễn Hữu Cảnh đã "chiêu mộ" dân phiêu tán từ từ châu Bố Chánh (nay là Quảng Bình) trở vào Nam vào đất ấy (tức là đất Trấn Biên và Phiên Trấn), rồi đặt xã thôn, phường ấp, định ngạch tô thuế và ghi tên vào sổ đinh". Từ vùng lưu dân sinh sống tự phát, Nguyễn Hữu Cảnh chính thức sáp nhập, quản lý vùng đất mới, định hướng phát triển, thu nạp, chiêu mộ thêm dân, khai khẩn ruộng đất, đặt đơn vị hành chính, chuẩn định thuế, lập bộ tịch đinh điền… tạo cơ sở cho việc phát triển xứ Đồng Nai-Gia Định và cả vùng Nam Bộ sau này
Năm 1700, Nguyễn Hữu Cảnh cầm quân tiến xuống vùng biên giới Tây Nam ngày nay. Nhờ uy danh, Nguyễn Hữu Cảnh đã nhanh chóng giải quyết tình hình bất an của vùng này. Nhưng sau đó do bị bệnh nặng Nguyễn Hữu Cảnh qua đời, lúc ấy ông mới tròn 50 tuổi.
Tri ân công lao to lớn của Nguyễn Hữu Cảnh, người dân Biên Hòa-Đồng Nai đã cải đình Bình Hoành của thôn Bình Hoành, tổng Trấn Biên thành đình Bình Kính để thờ ông với lòng ngưỡng vọng sâu sắc, mãi mãi ghi nhớ công lao khai sáng xứ Đồng Nai.
Toàn cảnh Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, tại phường Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa.
Năm 2025, Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Quyết định này được công bố và trao vào dịp lễ giỗ lần thứ 325 (tháng 6 năm 2025) tại Di tích đền thờ và mộ Nguyễn Hữu Cảnh, phường Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng. Lễ giỗ không chỉ là hoạt động tưởng niệm một bậc khai quốc công thần mà còn là biểu tượng hội tụ cho tinh thần uống nước nhớ nguồn, tri ân sâu sắc với người đã có công khai phá, xây dựng vùng đất Đồng Nai và Nam Bộ.
Lãnh đạo tỉnh Đồng Nai trao công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh.
Người dân dâng hương tại Lễ giỗ Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh.